Enhavo
Tio ĉi estas la Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto, PIV aŭ pli precize PIV 2026+. Ĝi estas alirebla ĉe https://vortaro.net.
PIV 2026+ fariĝis la oficiala versio de PIV en Novembro 2026.
La antaŭa versio, PIV 2020, estas ankoraŭ legebla ĉe la adreso https://2020.vortaro.net.
PIV 2026+ estas daŭre prilaborata vortaro. Tion indikas la pluso-signo en PIV 2026+. Vortaro neniam atingas perfektan finstaton. La redakta teamo de PIV faris tre multajn ŝanĝojn, plibonigojn kaj kompletigojn de la vortaro, sed la listoj de ankoraŭ plenumotaj ŝanĝoj estas longaj, kaj ili verŝajne neniam elĉerpiĝos.
Legu pri la lanĉo de PIV 2026+ en la PIV-blogo.
Se vi volas citi ion el tiu ĉi vortaro uzu por precizeco la nomon PIV 2026+ aŭ por plena precizeco la efektivan daton de la lasta redakto de la koncerna artikolo. Ĝi estas trovebla ĉe la fino de ĉiu artikolo.
Se vi volas raporti problemon aŭ proponi korektojn, kompletigojn k.s., vi povas alklaki la bildon de ruĝa krajono 
supre dekstre en la serĉilopaĝo.
Serĉado
Du serĉiloj
Tiu ĉi TTT-ejo enhavas du serĉilojn: plene kapablan serĉilon, kiu uzas multe da Javaskripto, kaj simplan serĉilon, kiu funkcias tute sen Javaskripto, sed kiu ne donas ĉiujn eblojn de la plena serĉilo.
Tiuj ĉi klarigoj temas precipe pri la plene kapabla serĉilo farita por modernaj TTT-legiloj. Ĝi estas atingebla ĉe la adreso https://vortaro.net.
La simpla serĉilo, kiun oni atingas ĉe la adreso https://vortaro.net/simpla, taŭgas ankaŭ por malnovaj TTT-legiloj kaj por tiaj uzantoj, kiuj elektis malŝalti la uzon de Javaskripto en sia TTT-legilo. La simpla serĉilo ne provizas ĉiujn eblojn de serĉado. Interalie mankas la sekcio Foliumi, kaj ne eblas serĉi en la cetera teksto.
Ĝeneralaj rekomendoj
Tiu ĉi TTT-ejo donas abundajn eblojn por priserĉi la enhavon de PIV, kaj por foliumi tra la artikoloj. La ebloj kaj funkcioj estas sufiĉe kompleksaj, kaj kelkaj el ili povas esti malfacile kompreneblaj, se oni ne legas la ĉi-subajn klarigojn tre atente. La bazajn funkciojn oni tamen povas tute bone uzi eĉ sen legado de la klarigoj. Tiam estas rekomendinde lasi la diversajn elektilojn en la baza (defaŭlta) stato:
- La elektiloj kapvortoj kaj derivaĵoj estu aktivaj.
- La elektiloj cetere kaj uskle estu neaktivaj.
- La elektilon filtri oni ne alklaku.
- En la menuo kun la ebloj tildoj, bildaj vinjetoj, densa prezento kaj kaŝi bildojn oni nenion aktivigu.
Se aperas sube aŭ dekstre de la supra titolo «Serĉilo» unu aŭ pli da fakoj (aŭ simboloj, «vinjetoj»), tiam la filtradofunkcio estas aktiva. Se tio okazis sen via intenco, vi povas forigi tiujn indikojn per duobla alklako sur ĉiu el ili, aŭ per la menuo, kiun vi atingas per la butono filtri.
Sekcioj
La paĝo enhavas du sekciojn alireblajn per du butonoj supre de la paĝo:
- Serĉi — ĉi tie oni faras serĉojn en la vortaro
- Foliumi — ĉi tie oni povas foliumi tra la vortaro
Krome estas kelkaj pliaj butonoj en la supra parto:
- filtri — por fermi aŭ malfermi la menuon de filtrado laŭ fakoj aŭ oficialeco.
- 🔒 — por malŝalti la «fulmoklavojn» (markitajn per substrekita litero sur la koncerna butono)
- 👆 — por ŝalti aŭ malŝalti aŭtomatan serĉadon de unuopaj vortoj en vortara artikolo
- L — por montri aŭ kaŝi fenestreton de legosignoj
- — por raporti problemojn
La serĉilo
Per la serĉilo en la sekcio Serĉi oni povas serĉi kapvortojn kaj derivaĵojn kaj aldone ankaŭ vortojn en la cetera teksto de la vortaraj artikoloj (difinoj, ekzemploj, rimarkoj...). Oni simple entajpu vorton en la tekstokampon, kaj poste premu la «Ek»-butonon aŭ uzu la enigoklavon.
Oni notu, ke serĉado en kapvortoj/derivaĵoj kaj serĉado en la cetera teksto funkcias en iom malsamaj manieroj. Legu pli detale ĉi-poste pri specialsignoj en serĉesprimoj kaj pri serĉado en la cetera teksto.
Oni povas uzi la ikso-sistemon en la tekstokampo: cx = ĉ, gx = ĝ, hx = ĥ, jx = ĵ, sx = ŝ, ux = ŭ.
Elektiloj
En la sekcio Serĉi, sub la kampo, kie oni enskribas serĉesprimon, estas kvin elektiloj:
| kapvortoj | elektas serĉadon en kapvortoj |
|---|---|
| derivaĵoj | elektas serĉadon en derivaĵoj |
| cetere | elektas serĉadon de unuopaj vortoj en la cetera teksto de la vortaro (difinoj, ekzemploj, rimarkoj...), sed nur vortoj longaj je almenaŭ tri signoj estas trovataj |
| uskle | elektas, ĉu la serĉo atentu la diferencon inter minuskloj kaj majuskloj |
| Hazarda | por serĉi hazardan artikolon |
Por ordinara uzado la du elektiloj kapvortoj kaj derivaĵoj estu aktivaj, dum cetere kaj uskle estu neaktivaj.
Ŝanĝoj ĉe tiuj kvar elektiloj efikas post serĉado.
La elektilo cetere povas iafoje esti markata per griza fono. Tiam la elektilo estas sen efiko, kvankam ĝi estas aktivigita. Tio povas okazi, kiam oni uzas ĵokersignon aŭ radiko-signon aŭ eventualan radiko-signon en la serĉesprimo, aŭ kiam oni uzas filtrilojn laŭ fako aŭ oficialeco.
Serĉorezultoj
La rezultoj de serĉo prezentiĝas kiel listo de artikoloj el la vortaro kun la koncernaj trafoj markitaj. Se estas multaj artikoloj en tiu prezento, oni devas rulumi tiun liston suben. Antaŭ tiu listo de artikoloj aperas aparta trafomenuo, kiu estas listo de ĉiuj trafoj en la montrataj artikoloj: unue la kapvortaj kaj derivaĵaj trafoj kaj poste la trafoj en cetera teksto. En tiu listo kapvortaj trafoj aspektas kiel kapvorto, derivaĵaj trafoj aspektas kiel derivaĵo, kaj trafo en cetera teksto aspektas kiel cetere. Alklako de ero en tiu listo rulumas la prezenton de artikoloj al la koncerna trafo, kiu tiam estas pli elstare markita. La unua trafo estas aŭtomate tiel montrata. La trafoj en cetera teksto povas ofte konsisti el listo de ripetataj vortoj, ĉar la sama vorto povas aperi samforme en pluraj lokoj, dum ordinare estas ne pli ol unu kapvorta trafo, kaj ne pli ol unu derivaĵa trafo.
Maldekstre de ĉiu artikolo en serĉorezultoj aperas la simbolo 📖. Ĝi donas la eblon foliumi tra la vortaro ekde la koncerna artikolo en la sekcio Foliumi.
Dekstre supre en la prezento de serĉorezultoj aperas kvar sagoj, per kiuj oni povas moviĝi tra la serĉorezultoj. Per la sago ⇑ oni iras al la komenco de la serĉorezulto. Per la sago ⇓ oni iras al la fino. Per la sago ↑ oni moviĝas al la komenco de la unua videbla artikolo aŭ al la artikolo antaŭ tiu. Per la sago ↓ oni moviĝas al la posta artikolo (post la unua videbla artikolo). Atentu, ke tiu moviĝado koncernas artikolojn, ne serĉotrafojn. Kompreneble oni ankaŭ povas moviĝi per muso, per la rulumilo k.s., sed iafoje la kvar sagoj povas esti oportunaj.
Se oni ŝanĝas la staton de iu el la elektiloj sub la kampo de serĉesprimo, aŭ ŝanĝas la staton de la filtriloj, tiam jam videblaj serĉorezultoj iom griziĝas por montri, ke la videblaj serĉorezultoj ne estas faritaj laŭ la aktuala stato de tiuj diversaj elektiloj. Se oni tiam faras novan serĉon, aperas nova serĉorezulto, kiu ja kongruas kun tiu stato.
Multaj trafoj
Prezentiĝas samtempe 10 artikoloj (iafoje iomete pli ol 10). Se estas trafoj en pliaj artikoloj, aperas sago por antaŭeniri al la sekva grupo de artikoloj. Kiam iu el la sekvaj artikologrupoj estas prezentata, aperas sago por reiri al la antaŭa grupo. Krome haveblas falmenuo, per kiu oni povas salti rekte al iu ajn el la diversaj artikologrupoj.
La artikoloj estas prezentataj en alfabeta ordo (laŭ la kapvorto). Se oni serĉis kaj kapvortojn/derivaĵojn, kaj en la cetera teksto, trafoj en kapvortoj kaj derivaĵoj tamen estas montrataj unue. Tiam povas okazi, ke estas prezentataj iom pli ol 10 artikoloj en la unua grupo. En tia situacio povas okazi, ke la koncernaj artikoloj kun kapvortaj aŭ derivaĵaj trafoj reaperas, kiam oni antaŭeniras al la sekvaj grupoj, ĉar en tiuj artikoloj povas esti ankaŭ trafoj en cetera teksto.
Kiam la listo de artikoloj estas tre longa, oni devas rulumi ĝin suben por vidi ĉiujn artikolojn. Se oni uzas poŝtelefonon (aŭ alian aparaton kun tre malgranda ekrano), aperas suba strekita bordero de la artikololisto por indiki, ke ekzistas pli da teksto por montri. Se oni uzas grandan ekranon, la neceso rulumi suben estas montrata per la apero de rulumilo (ordinare dekstre).
Kiam oni serĉas en cetera teksto, povas iafoje aperi tre multe da trafoj en la trafomenuo, kiu tiam eble ne povas montri samtempe ĉiujn trafojn. Tiam oni devas mem rulumi la trafomenuon suben por vidi la lastajn trafojn. Tio estas montrata same kiel ĉe la listo de artikoloj (vidu tuj ĉi-antaŭe).
Vortoreferencoj
En multaj lokoj en la artikoloj de la vortaro aperas referencoj al aliaj vortoj per sagosimbolo ➞. Tiuj vortoj estas alklakeblaj ligiloj al la koncernaj lokoj en la vortaro. Ankaŭ aliaj vortoj en difinoj k.s. povas esti alklakeblaj referencoj.
Specialsignoj kaj serĉoreguloj
-
En priserĉado de kapvortoj kaj derivaĵoj oni povas uzi ĵokerajn signojn: ? tiam reprezentas unu signon, dum * reprezentas nul aŭ pli da signoj. Ekz. ?iam trovas «ĉiam», «kiam» kaj «tiam», dum *iam trovas «ĉiam», »iam», «kiam», «neniam» kaj «tiam». En serĉado de la cetera teksto tiaj ĵokeraj signoj tamen ne estas uzeblaj.
-
En serĉesprimoj oni povas uzi radiko-signon: /, per kiu oni indikas, ke oni serĉas nudan radikon sen finaĵo aŭ derivaĵon sen finaĵo, ekz. tabl/ aŭ malbon/. Uzado de /-signo povas esti utila, kiam oni ne estas certa, kiun finaĵon la koncerna vorto havas en la vortaro. La radiko-signo ĉiam estu la lasta signo en la serĉesprimo. Kiam oni uzas radiko-signon, oni trovas nur tiajn radikojn aŭ derivaĵojn, kiuj bezonas finaĵon. Do, se oni serĉas ekz. ĉiel/, oni trovas la vortojn «ĉielo» (kapvorton) kaj «ĉiela» (derivaĵon), sed ne la tabelvorton «ĉiel», ĉar ĝi ne bezonas finaĵon.
En serĉado en cetera teksto la radiko-signo ne estas uzebla.
Oni povas uzi ĵokerajn signojn kaj radiko-signon kune. Ekz. ka*/ trovas ĉiujn vortojn, kiuj komenciĝas per «ka» kaj bezonas finaĵon, do interalie «kajo» kaj «kaŝangulo» (sed ne la vorteton «kaj», kiu ne bezonas finaĵon).
-
En serĉesprimoj oni ankaŭ povas uzi eventualan radiko-signon: =, per kiu oni indikas, ke oni serĉas nudan radikon kun aŭ sen finaĵo aŭ derivaĵon kun aŭ sen finaĵo, ekz. sur=. Tio donas trafojn kaj de la prepozicio «sur», kaj de «sur-» (prefiksa uzo de «sur»), kaj de la substantivo «suro» (anatomia vorto). La eventuala radiko-signo ĉiam estu la lasta signo en la serĉesprimo.
En serĉado en cetera teksto la eventuala radiko-signo ne estas uzebla.
-
En serĉado de la cetera teksto, ĉiu vorto estas aparte traktata. Ekz. la serĉesprimo granda vortaro trovas artikolojn kun la vorto «granda» kaj artikolojn kun la vorto «vortaro», sed la frazeto «granda vortaro» ne estas aparte serĉata. Krome mallongaj vortoj kun malpli ol tri signoj (ekz. «la», «de» k.s.) estas plene ignorataj en tia serĉado.
Aparta vorto estas vico de literoj aŭ ciferoj. Se oni do enskribas ekzemple «mem-evidenta» kiel serĉesprimon, tio estos traktata kiel du vortoj: «mem» kaj «evidenta», ĉar la dividostreko estas nek litero, nek cifero. Tio krome signifas, ke ne eblas serĉi en la cetera teksto vortojn kun apostrofo. Ekz. bat’ estas traktata same kiel bat sen apostrofo. Ambaŭ donas la samajn serĉorezultojn en serĉado de cetera teksto.
-
Se kapvorto aŭ derivaĵo aperas kun J-finaĵo en la vortaro (kiel ekz. «Acoroj», «geavoj» kaj «saturnaj festoj»), la serĉilo trovas ĝin ankaŭ se oni serĉas ĝin sen J-finaĵo.
Se oni enskribas kiel serĉesprimon vorton kun finaĵoj, kiujn la koncerna vorto ne havas en la vortaro (kiel kapvorto aŭ derivaĵo), ekz. tablojn anstataŭ la baza formo tablo, la serĉado tamen plej ofte sukcesas, ĉar la serĉilo mem forigas la superfluajn finaĵojn. Ankaŭ se oni uzas por verbo alian finaĵon ol «-i», la serĉilo tion korektas. Ankaŭ participajn formojn kiel faratajn la serĉilo korektas al la responda verbo, ĉi-okaze fari.
La divenado de baza formo (per forigado de superfluaj finaĵoj) estas aparte helpa, kiam oni serĉas vorton en artikoloteksto per duobla alklako.
Tamen, se oni uzas ĵokersignojn aŭ radiko-signon aŭ eventualan radiko-signon en la serĉesprimo, la serĉilo ne provas diveni la bazan formon.
Serĉado en la cetera teksto ĉiam uzas tiun vortformon, kiun oni efektive enskribis (ne la eventualan bazan formon, kiu estis divenita por serĉado en kapvortoj aŭ derivaĵoj).
Foliumado
En la sekcio Foliumi oni povas foliumi tra la vortaro elektante la diversajn sekciojn laŭ la komencliteroj. Oni povas ekigi tian foliumadon ankaŭ en la sekcio Serĉi pere de la simbolo 📖 apud artikolo en serĉorezulto.
En la fino de la menuo de komencliteroj estas ronda simbolo, per kiu oni povas rerulumi la prezenton al tiu loko, kie oni komencis la foliumadon.
Dekstre supre en la foliuma prezento de serĉorezultoj aperas kvar sagoj, per kiuj oni povas moviĝi tra la artikoloj. Tiuj sagoj funkcias esence same kiel la sagoj en la serĉorezultoj de la sekcio Serĉi.
Se oni ŝanĝas la staton de la filtriloj, tiam jam videblaj artikoloj iom griziĝas por montri, ke la videbla foliumado ne estas farita laŭ la aktuala stato de la filtriloj. Se oni tiam alklakas komencliteron, la foliumilo reŝargiĝas laŭ la stato de tiuj filtriloj.
Ŝanĝi la prezentomanieron
En la flanka menuo (aŭ falmenuo, se la fenestro estas mallarĝa) oni povas ŝanĝi kiel la artikoloj prezentiĝas. Tie estas la jenaj kvar elektiloj, kiujn oni povas aktivigi per alklako:
| tildoj | Kiam la ĉefa radiko de artikolo ripetiĝas ene de artikolo, uzi anstataŭ ĝi tildon: ⁓. Tiel artikoloj prezentiĝis en ĉiuj paperaj eldonoj de PIV. |
|---|---|
| bildaj vinjetoj | Uzi kiel fakajn vinjetojn bildajn simbolojn anstataŭ la baza teksta prezento, ekz. 🍁 anstataŭ «botaniko». (Ĉiuj paperaj eldonoj de PIV uzas tiajn bildajn simbolojn kiel vinjetojn.) |
| densa prezento | Uzi densan prezenton sen dividado de la diversaj sekcioj de la artikoloj. (Tiel artikoloj prezentiĝis en ĉiuj paperaj eldonoj de PIV.) |
| kaŝi bildojn | Kaŝi ĉiujn ilustraĵojn. |
Serĉado en artikoloteksto
Multaj vortoj estas referencoj (ligiloj) al aliaj vortoj en la sama artikolo aŭ en alia artikolo. Ili estas markitaj per subtila substreko, kaj ekhavas grizan fonon, se oni musumas sur ili. Se oni alklakas tian referencon, la vorto estas montrata en la sekcio Foliumi. Aparte gravaj referencoj aperas post la sago-simbolo ➞ aŭ post la mallongigo «Sin.» (= «sinonimo»).
Oni ankaŭ povas fari serĉon de praktike ĉiu ajn vortoj en difino, ekzemplo, rimarko ktp., se oni duoble alklakas ĝin (aŭ markas ĝin per la muso). Tiu eblo povas esti ĝena, ekz. se oni volas marki vorton por kopii ĝin. Tiam oni povas malŝalti la aŭtomatan serĉadon de unuopaj vortoj per malaktivigo de la mano-butono, 👆, en la supra butonovico. Alternative oni premu la Stir-klavon, kiam oni markas la vorton. Tiam ne okazas aŭtomata serĉado.
Se oni uzas tuŝekranon (sen muso) duobla alklakado ordinare ne estas ebla. Tiam oni povas anstataŭe marki la vorton, ekz. per longa premo sur ĝi, kaj poste uzi la kopiado-funkcion. Tiam post la kopiado okazas aŭtomata serĉado de tiu vorto.
Tia serĉado de vortoj en artikoloteksto funkcias kaj en serĉorezultoj de la sekcio Serĉi, kaj en artikoloj montrataj en la sekcio Foliumi.
Se oni markas plurajn vortojn, aŭ tekston, kiu ne estas nura vorto, nenio okazas.
Se la serĉo ne donas rezulton, oni eble bezonas aktivigi la elektilon «kapvortoj» aŭ la elektilon «derivaĵoj», aŭ ambaŭ, kaj poste reprovi la serĉon. Eventuale necesas malŝalti filtrilojn.
Legosignoj
Per la L-butono plej supre de la ĉefa paĝo oni povas montri aŭ kaŝi liston de legosignoj. La listo malfermiĝas en aparta fenestreto, kiun oni povas movi per la muso (premante la maldekstran musbutonon sur la supran titolon de la fenestreto).
Por aldoni legosignon de kapvorto aŭ derivaĵo, oni alklaku tiun vorton (en la sekcio Serĉi aŭ en la sekcio Foliumi) tenante la Stir-klavon aŭ la Majuskligan klavon. Se vorto jam estas en la atentolisto, tia alklako forigas ĝin. Kapvortoj aperas grase en la listo.
Krome troviĝas fine de ĉiu artikolo (sube dekstre) aparta L-butono, per kiu oni povas aldoni aŭ forigi legosignon de la kapvorto de la koncerna artikolo.
Se oni alklakas vorton en la listo de legosignoj, la koncerna artikolo malfermiĝas en la sekcio Serĉi aŭ en la sekcio Foliumi (depende de tio, kiu sekcio estas aktiva).
Artikoloj kun legosigno estas markataj per verda bordero supre, dekstre kaj sube.
Apud ĉiu vorto en listo de legosignoj estas du butonoj:
- La K-butono malfermas dialogujon, en kiu oni povas enskribi komenton pri la legosigno. Oni ne bezonas aparte konservi la komenton, sufiĉas fermi la fenestreton, aŭ alklakante la fermilan ×-signon, aŭ uzante la Eskapo-klavon. Tia komento estas montrata, se oni musumas sur la legosigno. Tiaj komentoj estu prefere mallongaj. La maksimumo estas 100 signoj.
- Per la F-butono oni povas forigi la koncernan legosignon.
La legosigno-fenestreto estas aŭtomate memorata kaj restarigata ĉiufoje, kiam oni malfermas la PIV-paĝon. Ankaŭ ĝiaj malfermiteco kaj pozicio estas memorataj. La datumoj estas konservataj en la uzataj komputilo kaj TTT-legilo. La atentolisto estas komuna por ĉiuj fenestroj/langetoj de la redaktejo. Se oni ŝanĝas ion en la atentolisto en unu fenestro/langeto, tiu sama ŝanĝo aŭtomate plenumiĝas en la aliaj fenestroj/langetoj. Se oni poste uzas alian TTT-legilon aŭ alian komputilon, la elektitaj legosignoj tie ne aperas. La listo estas aparta por ĉiuj legilo kaj komputilo. Viaj legosignoj do neniel estas konservataj en la servilo aŭ aliloke.
La alto de la legosigno-fenestreto estas ŝanĝebla: Uzu la dekstran suban angulon de la fenestreto. Tiru ĝin supren aŭ suben per la muso.
Grupoj de legosignoj
La legosignojn oni povas aranĝi en grupoj. Per la G-butono supre en la legosigno-fenestreto, oni povas krei novan grupon, donante al ĝi nomon. La nomon oni konservu per la Enigo-klavo. Kiam ekzistas pli ol unu grupo, aperas falmenuo kun la nomoj de la grupoj. Tie oni povas ŝanĝi la aktivan grupon. Oni povas ŝanĝi la nomon de grupo uzante la Ŝ-butonon apud la grupnomo. Tie estas ankaŭ F-butono, per kiu oni povas forigi grupon. Tio tamen eblas nur, se la grupo estas malplena. Ĉiam devas resti almenaŭ unu grupo.
Uzi klavopremojn (fulmoklavojn)
Multajn funkciojn de la serĉilo oni povas regi per klavopremoj anstataŭ per muso, per t.n. fulmoklavoj:
| S (majuskle) | aktivigi la sekcion Serĉi |
|---|---|
| F (majuskle) | aktivigi la sekcion Foliumi |
| s (minuskle) aŭ Eskapo-klavo | meti fokuson al la tekstokampo por serĉesprimoj (post eventuala salto al la sekcio Serĉi) |
| f | foliumi ekde la unua videbla artikolo (= uzo de la butono 📖) |
| k | ŝalti/malŝalti la elektilon «kapvortoj» |
| d | ŝalti/malŝalti la elektilon «derivaĵoj» |
| c | ŝalti/malŝalti la elektilon «cetere» |
| u | ŝalti/malŝalti la elektilon «uskle» |
| t | ŝalti/malŝalti uzon de «tildoj» |
| v | ŝalti/malŝalti uzon de «bildaj vinjetoj» |
| a | ŝalti/malŝalti uzon de «densa prezento» |
| b | ŝalti/malŝalti la elektilon «kaŝi bildojn» |
| L aŭ l | fermi/malfermi la legosigno-fenestreton |
| i | fermi/malfermi la elektilon de serĉofiltrado laŭ fakoj kaj oficialeco |
| Enigo-klavo | ekigi serĉon |
Multaj el la butonoj havas substrekitan literon (ekz. «Serĉi»), kiu montras la klavon uzeblan anstataŭ la koncerna butono.
Ankaŭ en la menuoj de filtrado kaj prezento estas kelkaj elektiloj aktivigeblaj per klavopremoj. La koncerna signo estas tie same markita per substreko.
Se la fokuso estas en la tekstokampo por serĉesprimoj, la Eskapo-klavo elektas la tutan jam entajpitan tekston, sed la literaj klavoj tiam simple enmetas la koncernajn literojn. Se oni volas uzi ilin por la ĉi-antaŭe menciitaj funkcioj, oni devas unue eliri el la tekstokampo, ekz. per la tabo-klavo.
Per la seruro-simbolo, 🔒 oni povas malŝalti ĉiujn fulmoklavojn. Iuj uzantoj trovas tiujn fulmoklavojn pli ĝenaj ol helpaj.
Aŭtomataj proponoj
Kiam oni entajpas serĉesprimon en la tekstokampo en la sekcio Serĉi, aŭtomate aperas (en falmenuo sub la tekstokampo) proponoj pri vortoj serĉeblaj. Se oni aktivigis la elektilon «kapvortoj», aperas kapvortoj kiel proponoj. Se oni aktivigis la elektilon «derivaĵoj», aperas derivaĵoj kiel proponoj. Vortoj el la cetera teksto neniam estas proponataj.
Kiam aperas taŭga propono, oni povas ĝin elekti (alklaki), kaj tiu vorto estas aŭtomate serĉata. Proponoj aperas ankaŭ, kiam oni uzas ĵokersignojn, sed radiko-signo (/) kaj eventuala radiko-signo (=) estas ignorataj en tia proponado de vortoj.
En tia listo de proponoj aperas ankaŭ fakaj vinjetoj (𝅘𝅥𝅰 = Muziko, Φ = Filozofio k.t.p — vidu la klarigojn pri vinjetoj), kaj indikoj pri oficialeco (★ = Fundamenta, 1 = Unua Oficiala Aldono al la Universala Vortaro, k.t.p.).
Filtrado
Per la elektilo filtri oni povas malfermi menuon, en kiu eblas ŝalti diversajn filtrilojn laŭ fakoj aŭ la oficialeco. Uzado de la filtriloj povas esti sufiĉe kompleksa afero, kaj indas zorge legi la klarigojn antaŭ ol uzi tiun funkcion. La eblo uzi filtradon estas celita al specialaj bezonoj de esplorantoj, kaj kredeble ne multe utilas al ordinaraj uzantoj.
Plej supre en la menuo estas kvin butonoj por filtri laŭ oficialeco:
| ĉiuj | ĉiaj vortoj/elementoj — tio signifas, ke oni ne filtras laŭ oficialeco |
|---|---|
| Fundamentaj kaj oficialaj | nur vortoj/elementoj, kiuj estas en la Fundamento de Esperanto (= Fundamentaj) aŭ en iu el la Oficialaj Aldonoj al la Universala Vortaro (= oficialaj) |
| Fundamentaj | nur vortoj/elementoj, kiuj estas en la Fundamento de Esperanto |
| oficialaj | nur vortoj/elementoj, kiuj estas en iu el la Oficialaj Aldonoj al la Universala Vortaro |
| neoficialaj | nur vortoj/elementoj, kiuj estas nek en la Fundamento, nek en iu el la Oficialaj Aldonoj al la Universala Vortaro |
Poste sekvas elektiloj por filtri laŭ fakoj, t.e. laŭ la fakaj vinjetoj. Per alklako oni povas ŝalti aŭ malŝalti la deziratajn fakojn. Ankaŭ eblas moviĝi inter la fakoj per la tabo-klavo. Kiam faka linio havas fokuson, oni povas ĝin ŝalti aŭ malŝalti ankaŭ per la e-klavo (por "elekti"). Kiam unu aŭ pli da fakoj estas elektitaj, aperas ankaŭ butono «malelekti ĉiujn fakojn», per kiu oni povas per unu alklako forigi ĉiujn elektitajn fako-elektojn. Alternative oni povas la samon fari per la m-klavo (por «malelekti»).
Kiam filtrilo estas aktiva, ties nomo aŭ simbolo aperas apud la titolo «Serĉilo» plej supre. Oni povas forigi filtrilon per duobla alklako sur la koncerna simbolo (aŭ, kompreneble, per la filtrada menuo).
Kiam unu aŭ pli da filtriloj estas aktiva, oni ne povas serĉi en la cetera teksto, sed nur en kapvortoj kaj derivaĵoj.
En la sekcio Foliumi la filtrado elektas tiajn artikolojn, en kiuj ie aperas iu el la elektitaj fakovinjetoj, aŭ en kiu ie estas vorto kun la elektita oficialeco. Pro tio, ke preskaŭ ĉiu artikolo enhavas almenaŭ unu vorton sen indiko pri oficialeco, filtrado laŭ «neoficialaj» ne donas tre utilan rezulton en la sekcio Foliumi.
La filtradan menuon oni povas fermi per la elektilo filtri (aŭ per premo de i-klavo), sed ĝi ankaŭ fermiĝas aŭtomate, se oni ekigas novan serĉon.
Se la rezulto de jam farita serĉo estas videbla, kaj se oni ŝanĝas la filtrilojn (aldonas aŭ forigas filtrilon), la tuta jam farita serĉorezulto iom griziĝas, se ĝi ne plu kongruas kun la aktivaj filtriloj. Se oni faras novan serĉon, kiu tiam ja kongruas kun la aktivaj filtriloj, la grizeco malaperas. La samo okazas en la sekcio Foliumi.
Kiam oni uzas filtradon en la sekcio Foliumi, la rezultoj povas iafoje esti iom surprizaj. Povas esti, ke tutaj literosekcioj mankas. Se oni ekzemple elektas filtri laŭ la fako anatomio, kaj alklakas la literon Ĵ, tiam aperas neniom da trafoj kun la komenca litero Ĵ, ĉar hazarde neniu el la artikoloj kun la komenclitero Ĵ enhavas la fakan vinjeton por anatomio.
Oni atentu, ke klasado laŭ oficialeco koncernas preskaŭ ĉiam la radikon de la koncerna kapvorto (ne tutan kapvorton aŭ derivaĵon). Legu pli pri tio ĉi-poste en la klarigoj pri artikolostrukturo.
Salti al PIV 2020
Kapvortojn kaj derivaĵojn oni povas alklaki, tenante la Alt-klavon (aŭ Option-klavon), por salti al la responda loko en PIV 2020, se la vorto efektive aperis jam en PIV 2020. Multaj novaj vortoj estas aldonitaj al tiu ĉi versio.
Raporti problemojn
Se vi volas raporti problemon aŭ proponi korektojn, kompletigojn k.s., vi povas alklaki la bildon de ruĝa krajono supre dekstre en la serĉilopaĝo.
Artikolostrukturo
Kapvorto kaj derivaĵoj
Ĉiu artikolo komenciĝas per grasa kapvorto, kiu enhavas la radikon, pri kiu temas la artikolo, ekzemple jene en la artikolo pri la radiko adjunkt‧:
Ankaŭ derivaĵoj bazitaj sur la radiko de la kapvorto aperas grase. La radiko de la artikolo estas verda en ĉiu derivaĵo (aŭ aperas kiel tildo, se oni elektas prezenton kun tildoj). Jen ekzemplo el la artikolo pri la radiko afer‧ (kun la kapvorto afer‧o):
En kapvortoj kaj derivaĵoj aperas signetoj, ‧, kiuj disigas la elementojn montrante, kiel la vortoj estas kunmetitaj.
Ĉe iuj kapvortoj kaj derivaĵoj steleto, ★, montras Fundamentecon, dum 1a, 2a ktp. indikas apartenon al unu el la Aldonoj al la Universala Vortaro (Unua Oficiala Aldono, Dua Oficiala Aldono ktp). Jen ekzemploj:
Tiaj indikoj aperas precipe ĉe kapvortoj. Tiam ili indikas ĉiam la Fundamentecon aŭ oficialecon de la radiko de la koncerna kapvorto. Havas tian indikon ankaŭ iaj derivaĵoj, nome tiaj, kiuj aparte aperas en la Universala Vortaro de la Fundamento aŭ en iu el la Oficialaj Aldonoj, kaj kiuj konsistas el pli ol unu elemento, kiu ne estas finaĵo. Sekve ekz. aer‧a, kiu estas derivaĵo en la artikolo pri aer‧o, ne ricevas apartan indikon de Fundamenteco. Sufiĉas la steleto ĉe la kapvorto aer‧o, kiu diras, ke la radiko aer estas Fundamenta. La tiea derivaĵo aer‧um‧i tamen ricevas apartan indikon pri Fundamenteco, ĉar en la Universala Vortaro de la Fundamento tiu kunmetaĵo (kun la du nefinaĵaj elementoj aer, kaj um) estas aparte prezentata kun propraj tradukoj.
Ĉiam sisteme montri Fundamentecon aŭ oficialecon de unuopaj vortoj ne estas eble, ĉar la Universala Vortaro kaj la diversaj Oficialaj Aldonoj prezentas la elementojn en tre diversaj manieroj. En iuj okazoj aperas nuraj radikoj sen finaĵo kaj iafoje eĉ sen difinoj aŭ tradukoj. Pri Fundamenteco kaj oficialigoj oni povas legi detale en la TTT-ejo de la Akademio de Esperanto.
Subderivaĵoj
Ĉe iaj derivaĵoj aperas subderivaĵoj, kiuj konsistas el tiu derivaĵo plus unu aŭ pli da apartaj vortoj. Subderivaĵoj aperas kun plia deŝovo de la maldekstra marĝeno (se oni ne uzas densan prezenton). Jen ekzemploj el la artikolo agl‧o:
Situo de derivaĵoj
Ĉiuj derivaĵoj troviĝas en la artikolo de la ĉefa radiko, t.e. la lasta radiko antaŭ eventuala finaĵo. Ekz. la derivaĵo vapor‧ŝip‧o situas en la artikolo ŝip‧o.
Sufiksoj ne kalkuliĝas kiel ĉefaj radikoj. Tial ekz. la vorto lern‧ej‧o situas en la artikolo lern‧i.
Kiel sufikso kalkuliĝas ĉi-rilate ankaŭ la radiko land‧, kiam ĝi estas uzata en gentobazaj landnomoj anstataŭ la landnoma sufikso -uj- (aŭ la neoficiala landnoma sufikso -i-). Tial ekz. Pol‧land‧o situas en la artikolo pol‧o. (Alispecaj land-vortoj situas en la artikolo land‧o, ekz. emir‧land‧o kaj evolu‧land‧o.)
Kiel sufiksoj kalkuliĝas ĉi-rilate ankaŭ la radikoj arb‧ kaj arbust‧, kiam ili aperas en kunmetaĵo post nomo de frukto, bero, nukso aŭ floro, kiun tiu arbo aŭ arbusto donas, kaj sekve estas sinonimaj kun la sufikso -uj- kun la senco de arbo aŭ arbusto. Tial ekz. pom‧arb‧o (= pom‧uj‧o) situas en la artikolo pom‧o, kaj la vorto gros‧arbust‧o (= gros‧uj‧o) situas en la artikolo gros‧o. (Alispecaj arb-vortoj kaj arbust-vortoj situas en la artikoloj arb‧o aŭ arbust‧o, ekz. brazil‧arb‧o kaj dorn‧arbust‧o.)
Sencoj
Se kapvorto aŭ derivaĵo havas nur unu sencon, tiu aperas kiel simpla difino sen numero. Se la vorto havas pli ol unu sencon, la sencoj estas numeritaj. Jen ekzemple la difino de aberaci‧o:
Iafoje senco havas du aŭ pli da subsencoj, numeritaj a, b, c ktp. Jen ekzemple la dua senco de la vorto darm‧o:
Homonimoj
Du aŭ pli da radikoj kun la sama formo, sed tute senrilataj sencoj, estas prezentataj kiel homonimoj. Homonimoj estas distingataj per numeroj en cirklo: ①, ② ktp. Ekzemple:
Kiel homonimoj kalkuliĝas radikoj samformaj. Tiam ne gravas la uskleco, nek eventuala finaĵo. Tial ekz. la artikoloj ĉiel kaj ĉiel‧o estas prezentataj kiel homonimaj. Simile la artikoloj dan‧o (gentonomo) kaj Dan (neasimilita Biblia nomo) estas homonimoj. Ankaŭ mallongigoj povas kalkuliĝi kiel homonimoj. Ekz. la vorto mel·o havas la homonimo-numeron ① , dum la mallongigo MEL havas la homonimo-numeron ②.
Ne-glosaj difinoj
Ideale difino de vorto povu esti uzata anstataŭ la vorto en frazo, sed iuj difinoj tute ne povas esti uzataj tiel. Ni nomas ilin ne-glosaj. Tia difino nur klarigas ion pri la vorto: kio ĝi estas aŭ kiel oni uzas ĝin. Ekz. la difino de la nomo Albert‧o estas «vira nomo», sed oni tute ne povas uzi «vira nomo» kiel anstataŭaĵon de la nomo Albert‧o. Eĉ ne estas eble krei difinon de tia nomo, uzeblan anstataŭ la nomo. Ne-glosaj difinoj aperas kursive inter rektaj krampoj. Jen du ekzemploj:
En iaj okazoj la difino estas nur parte ne-glosa. Jen ekzemplo:
Ofto-statistiko
Preskaŭ ĉiuj artikoloj havas informon pri la ofteco de la koncerna radiko. Ĝi prezentiĝas kiel vertikala rektangulo post la kapvorto. Tiu rektangulo enhavas bluan parton, kiu montras, kiel ofte la radiko aperas en la Tekstaro de Esperanto (tamen ne enkalkulante la trafojn en la tekstoj de Le Monde diplomatique en Esperanto). Ju pli da bluo, des pli ofta estas la radiko. Ekzemple jene en la artikolo abel‧o:
Se oni musumas sur la rektangulo, aperas pli detalaj informoj kun la aparteno al unu el 10 oftoklasoj:
| Klaso | 1 | 0 | – | 2 | aperoj |
|---|---|---|---|---|---|
| Klaso | 2 | 3 | – | 9 | aperoj |
| Klaso | 3 | 10 | – | 29 | aperoj |
| Klaso | 4 | 30 | – | 79 | aperoj |
| Klaso | 5 | 80 | – | 249 | aperoj |
| Klaso | 6 | 250 | – | 699 | aperoj |
| Klaso | 7 | 700 | – | 1 999 | aperoj |
| Klaso | 8 | 2 000 | – | 6 999 | aperoj |
| Klaso | 9 | 7 000 | – | 19 999 | aperoj |
| Klaso | 10 | 20 000 | – |
Por multaj homonimaj radikoj la statistikaj datumoj ankoraŭ aŭ tute mankas, aŭ ne estas ĝustaj (unu el la radikoj en tia grupo de samformaj radikoj provizore ricevas la suman trafonombron de ĉiuj radikoj en la grupo). Tio iom post iom estos plibonigata (necesas kompletigi la Tekstaron per distingaj markoj ĉe tiaj homonimaj radikoj).
Ekzemploj
Ekzemploj de kapvorto aŭ derivaĵo aperas kursive en aparta linio kun antaŭa buleto (krom se oni elektas uzi densan prezenton):
Post tia ekzemplo ofte aperas fontindiko kun mallongigo de aŭtoro aŭ fonto, ĉi-antaŭe FK (por Fundamenta Krestomatio). Oni povas musumi sur tia fontindiko por vidi informojn pri la fonto. Se tia fontindiko enhavas sagon, oni ankaŭ povas alklaki la fontindikon por legi pli da informoj aŭ por salti al la plena kunteksto de la ekzemplo en la Tekstaro de Esperanto.
En multaj lokoj serio de mallongaj ekzemploj estas kunigitaj sur unu linio kun komo inter la ekzemploj:
Ĉiu fontindiko en tia serio de mallongaj ekzemploj rilatas nur al la tuj antaŭa ekzempleto.
Ĉiu ekzemplo de kapvorto aŭ derivaĵo principe enhavas la koncernan kapvorton aŭ derivaĵon, sed kelkaj variantoj de la vorto estas permesataj:
- Substantivo aŭ adjektivo povas aperi kun J-finaĵo aŭ N-finaĵo en ekzemploj.
- Substantivo ankaŭ povas aperi kun la sufikso -in- en ekzemploj, se la substantivo nomas genton aŭ profesion, kaj se la in-formo ne havas ian apartan sencon, kiu bezonas difinon. Sekve francino povas aperi en ekzemplo de franco, kaj laboristino en ekzemplo de laboristo. Ĝenerale ĉe tiaj gentovortoj kaj profesivortoj ni ne aperigas la in-formon kiel apartan derivaĵon, ĉar la senco estas plene antaŭvidebla.
- Adjektivo ankaŭ povas aperi en adverba formo en ekzemplo, se la adverbo havas esence la saman sencon kiel la adjektivo, kaj la ŝanĝo de finaĵo okazas nur, ĉar la vorto en la ekzemplo priskribas verbon aŭ adjektivon.
- Adjektivo aŭ adverbo kun iu el la sufiksoj -ebl-, -ind- kaj -end- (farebla, farinda, farende k.s.) akceptas ankaŭ prefiksan ne- kiel varianton en ekzemploj: nefarebla, nefarinda, nefarende k.s.
- Tia adverbo, kiu praktike ĉiam havas lokan sencon, ankaŭ povas aperi en ekzemplo kun N-finaĵo por direkto (ekz. hejmen en ekzemplo de hejme).
- Verbo povas aperi kun iu ajn el la verbaj finaĵoj -i, -as, -is, -os, -us kaj -u, aŭ en participa formo, se la participa formo ne havas specialan sencon aparte difinendan.
- Verbo ankaŭ povas aperi kun la sufikso -ad- aŭ la prefikso ek-, se la senco de la rezulta formo estas regule komprenebla el la ordinaraj sencoj de tiuj afiksoj.
En ĉiuj aliaj okazoj, la vorto aperas kiel memstara derivaĵo kun propra difino kaj propraj ekzemploj.
Kunigaj krampoj, {...}, en difinoj
Vorto aŭ vortoj inter kunigaj krampoj montras tipan akompananton de la difinata vorto. Plej ofte temas pri tio, kio povas aperi kiel rekta objekto de la difinata verbo:
Se tio, kio povas esti rekta objekto de la verbo ne estas rekta objekto en la difinoteksto, aperas la indiko obj ĉe la esprimo inter kunigaj krampoj:
Inter tiaj kunigaj krampoj ankaŭ povas aperi tipa subjekto de verbo, io, kion tipe priskribas adjektivo, tipa komplemento de prepozicio aŭ simile. Jen kelkaj ekzemploj:
Fremdaĵoj
Iuj kapvortoj de artikoloj estas fremdaj vortoj nur parte asimilitaj, plej ofte propraj nomoj. Ili aperas kursive sen O-finaĵo. Jen du ekzemploj:
En iaj lokoj derivaĵo enhavas komencan parton, kiu estas fremdaĵo nur parte asimilita. Ankaŭ tiaj fremdaĵoj aperas kursive. Ordinare tio estas neasimilita propra nomo. Jen ekzemplo:
Kiam fremda nomo aŭ alia fremda vorto aperas en difinoteksto, ekzemplo, rimarko aŭ simile, ĝi aperas en aparta kursiveca tiparo:
En multaj artikoloj pri nomo de geografiaĵo aŭ persono aperas krom efektiva difino ankaŭ gravaj nacilingvaj nomoj, kiuj ebligas kontroli en aliaj fontoj (enciklopedio, mapo k.s.), pri kiu loko aŭ persono temas. Jen ekzemplo en la artikolo Aciso:
Ĉe ĉiu tia nacilingva nomo aperas apude trilitera mallongigo de la koncerna lingvo. Se oni musumas sur la nomo oni vidas la plenan nomon de la lingvo. En la paĝo de simboloj kaj mallongigoj troviĝas listo de tiuj triliteraj lingvokodaĵoj.
Ni kompreneble ne povas doni ĉiujn diversajn nacilingvajn formojn, eĉ ne en ĉiuj lokaj lingvoj, ĉar tio estus tro malfacile plenumebla. Ni decidis iom pragmate mencii la nomojn en la oficialaj aŭ ĉefaj lingvoj de la koncerna loko, nome tiujn, kiujn oni plej facile povas trovi sur mapo aŭ en enciklopedio.
Antaŭaj PIV-oj donis por geografiaĵoj anstataŭe informojn pri latitudo kaj longitudo, por ke oni povu kontroli sur mapo, pri kiu loko temas. Tiuj indikoj estis bonintencaj, sed kredeble ili estis apenaŭ uzataj de la legantoj. Krome ni trovis, ke tiuj indikoj ne ĉiam estas ĝustaj. Trakontroli kaj korekti ilin estus tasko tre malfacila kaj temporaba. Tial ni ekuzis anstataŭe nacilingvajn nomojn.
Rimarkoj kaj klarigaj notoj
En iuj artikoloj aperas krom difinoj ankaŭ rimarkoj post la mallongigo Rim. kaj kun flava fono. Jen ekzemplo en la artikolo abandon‧i:
Iuj tiaj klarigoj estas komunaj por pluraj artikoloj, kaj estas tial kolektitaj en aparta paĝo kun klarigaj notoj. En la koncernaj artikoloj aperas anstataŭe la simbolo ?. Se oni musumas sur ĝi, oni povas vidi mallongan klarigan tekston, kaj sen oni alklakas tian demandosignon, oni povas legi la plenan klarigan noton. Jen ekzemplo:
Evitinde kaj prefere
Kiam ekzistas pli ol unu vorto por la sama senco, ni uzas iun el la jenaj ebloj por esprimi rekomendon aŭ malrekomendon:
- vort‧o alia vorto.
- La du vortoj estas egalaj laŭsence kaj principe ankaŭ laŭ preferindeco, kvankam la dua tamen estas iomete pli bona, kaj tial la difino situas ĉe tiu vorto.
- vort‧o = (prefere) alia vorto.
- La unua vorto ne estas rekte malbona, sed la dua estas tamen preferinda.
- vort‧o (evitinde) = alia vorto.
- La unua vorto estas evitinda, kaj la dua vorto estas klare preferinda.
- vort‧o (arĥaismo) = alia vorto.
- La unua vorto estas evitinda, ĉar ĝi estas arĥaika, kaj la dua vorto estas klare preferinda.
En antaŭaj PIV-oj indikoj kiel vort/o = alia vorto signifis, ke la dua vorto estas klare preferinda super la unua. Se ne aperis la egalecosigno, tio signifis, ke la du vortoj estas esence same bonaj (kvankam tiu, kiu havis efektivan difinon, tamen estas iomete preferinda). Tion kredeble multaj legantoj miskomprenis, supozante, ke la egalecosigno signifas, ke la du vortoj estas egalaj kaj laŭ senco, kaj laŭ preferindeco. Tial ni enkondukis anstataŭe la ĉi-antaŭe montritan sistemon, en kiu egalecosigno neniam aperas sola, sed ĉiam kun eksplicita indiko, aŭ ke la unua vorto estas evitinda (aŭ arĥaika), aŭ ke la dua estas preferinda.
Laborplano
La origina ĝenerala laborplano de la plu daŭranta prilaborado de PIV estas legebla en la PIV-blogo. Ĉi-poste sekvas pliaj klarigoj iom pli ĝisdataj.
Vortfarado
Ni enkondukis pli rigoran distingadon inter vera Esperanta vortfarado (per efektivaj Esperantaj radikoj kaj afiksoj) unuflanke, kaj pruntado de radikoj el aliaj lingvoj aliflanke. Pruntaĵoj el aliaj lingvoj ofte enhavas eksafiksojn aŭ aliajn spurojn de vortfarado alilingva. En antaŭaj eldonoj de PIV multaj tiaj vortoj kun eksafiksoj (aŭ eksradikoj) estas prezentataj kvazaŭ ili estus veraj Esperantaj kunmetaĵoj. Tiaj vortoj nun estas prezentataj kiel unu-radikaj.
Ekzemple la vorto gastralgio (= stomaka doloro) estas en PIV 2020 prezentata kiel derivaĵo de la vorto gastr‧o, kiu laŭ PIV 2020 signifas «stomako (en kunmetaĵoj)». La radiko gastr‧ estas do prezentata kvazaŭ efektiva Esperanta radiko, kiun oni laŭ PIV 2020 tamen uzas nur en kunmetaĵoj (anstataŭ stomak‧). Fakte oni uzas ĝin nur kiel parton de vortoj, kiuj estas pruntitaj kiel tutaĵoj el la internacia vortostoko. Tiuj vortoj estas unu-radikaj. Ili ne estas Esperantaj kunmetaĵoj. La aŭtoroj de PIV 2020 ne intencis, ke oni diru ekz. Mia gastro fartas malbone, nek ke oni parolu pri gastrodoloro. La fina parto algi‧o (= «doloro») simile aperas en PIV 2020 kvazaŭ ĝi estus vera Esperanta vorto «sufikse uzata». En la vero oni uzas la radikoparton ...algio nur kiel parton de unuradikaj pruntaĵoj el aliaj lingvoj. Oni ne diras ekz. Mi sentis fortan algion anstataŭ Mi sentis fortan doloron, nek Mi havas kapalgion anstataŭ Mi havas kapdoloron, kaj la aŭtoroj de PIV 2020 ne intencis, ke oni tiel uzu tiun radikon. La prezento en antaŭaj PIV-oj tamen rekte invitis al tia libera uzado de tiuj superfluaj radikoj. Veraj Esperantaj radikoj estas stomak‧ kaj dolor‧. Ilin oni povas uzi libere en ĉiaj ajn sencohavaj kunmetaĵoj.
Tio ĉi trafas multegajn vortojn en PIV, kiuj antaŭe estis prezentataj kiel derivaĵoj, sed kiuj nun fariĝas kapvortoj de apartaj artikoloj.
Kelkaj tiaj ĉi afiksoj estas tamen uzataj ne nur en unuradikaj pruntaĵoj el aliaj lingvoj, sed ankaŭ en propre Esperantaj kunmetaĵoj. Ekz. la sufiksoj -ologi‧o (= scienco, fako) kaj -olog‧o (= sciencisto, fakulo) aperas ne nur kiel radikopartoj en multaj internaciaj vortoj, sed ankaŭ iafoje en vortoj kreitaj en Esperanto. Ologi-vortoj de la unua speco estas ekz. algiologio, andrologio, antropologio kaj arĥeologio, kiuj klare ne estas kreitaj en Esperanto. Ni havas tre multajn tiajn vortojn. Kelkaj el ili tamen povus ankaŭ esti rigardataj kiel efektivaj Esperantaj kunmetaĵoj, ĉar la parto antaŭ ...ologio koincidas kun Esperanta radiko kun trafa senco. Tia estas ekz. la vorto egiptologio, kiu estis enprenita en Esperanton kiel pruntaĵo el aliaj lingvoj (ekz. la angla egyptology kaj la franca égyptologie). Se oni rigardas ĝin kiel egipt‧ologi‧o, la senco restas la sama. Ankaŭ tiaj vortoj estas sufiĉe multaj en Esperanto. Fine ekzistas ankaŭ ologi-vortoj, kiuj estas klarigeblaj nur kiel efektivaj Esperantaj kunmetaĵoj, ekz. fruktologio, grundologio kaj politikologio. Tiajn vortojn ni ĝenerale malrekomendas. Libera uzo de la sufiksoj -ologio kaj -ologo neniam estis tre ofta, kaj fakte ne povas bone funkcii, interalie ĉar ne malmultaj ologi-vortoj (kaj olog-vortoj) havas tute alian sencon ol ili ŝajnas havi, se oni rigardas ilin kiel Esperantajn kunmetaĵojn, ekz. teologio, kiu temas pri diaj aferoj (ne pri teo), aŭ citologo, kiu estas specialisto pri ĉelbiologio (ne pri citado). Vasta libera uzado de ologi kaj olog kiel sufiksoj enportus pli da konfuzo ol utilo. Ilustra ekzemplo estas la vorto terminologio, kiu en PIV 2020 estas prezentata kiel derivaĵo de termino kaj do difinita kiel «scienco pri la terminaroj». En la realo la vorto terminologio preskaŭ ĉiam signifas «sistemo de terminoj (de iu fako)». La emo prezenti tiajn vortojn kiel kunmetaĵojn kaŭzis, ke PIV misdifinis la vorton. Ĝia vera (aŭ almenaŭ ĉefa) senco tute ne aperas en antaŭaj PIV-oj, kvankam ĝi estas senkompare pli ofta en la reala lingvo. La veran sencon PIV fakte tute ne povis aperigi, ĉar ĝi estas neklarigebla, se oni analizas la vorton kiel termin‧ologi‧o. Alia ekzemplo estas la vorto pomologio, kiu en PIV 2020 aperas en la artikolo de la vorto pomo, do kiel pom‧ologi‧o, sed ĉi-foje kun ĝusta senco: «tiu fako de hortikulturo, kiu speciale rilatas al la manĝeblaj fruktoj kaj kultivo de fruktarboj». Tiu senco tamen ne kongruas kun la prezento de pomologio kiel derivaĵo de la vorto pomo. Ĝi devus signifi «la scienco pri pomoj». La donita difino montras, ke pomologio devas aperi kiel aparta unu-radika kapvorto de artikolo sen rilato al la vorto pomo.
En kelkaj okazoj ologi-vorto, kiu efektive estas kreita kiel propre Esperanta kunmetaĵo, estas tamen tro ofte uzata kaj tro forte enradikiĝinta por povi esti malrekomendata. En tiaj okazoj ni ĝin tamen akceptis sen malrekomendo, sed prezentas ĝin kiel unuradikaĵon. Ofte la formo de la vorto estas tamen sufiĉe proksima al internacia vorto, kaj oni povas diri, ke la vorto ja estis pruntita el aliaj lingvoj, sed ke ĝia formo estis influita de la formo de sence rilata Esperanta vorto. Tia estas ekzemple la vorto ĉinologio, kiu devus esti sinologio (angle sinology, france sinologie), sed kiu estas la plej ofte uzata vorto por la celita senco, nome «ĉinaj studoj», «ĉina filologio». Ni do prezentas la vorton ĉinologio unuradike: ĉinologi‧o. Ni donas ankaŭ la pli internacian vorton sinologio kiel sinonimon, sed kun indiko, ke ĉinologio estas preferinda. Ĉe ĉinologio ni tamen sendas al la terminoj ĉinaj studoj kaj ĉina filologio, kiuj estas pli klaraj.
Rimarku, ke ni tute ne malrekomendas ĉiujn neoficialajn afiksojn. Kelkaj tiaj afiksoj funkcias tute bone, kaj estas tute utilaj. Ilin ni prezentas kiel efektivajn Esperantajn afiksojn, kaj vortoj kreitaj per ili aperas kiel tute bonaj derivaĵoj. Tiel ni traktas ekzemple la prefikson tele- kaj la sufiksojn -ac-, -ed-, -ilion- kaj -iliard-.
Kunmetiteco
Ni enkondukis disigajn signojn inter la elementoj de kapvortoj kaj derivaĵoj, ekz. cifer‧ec‧ig‧il‧o por klare montri, kiel la vorto estas kunmetita. En difinoj, ekzemploj ktp. tiaj signoj tamen ne aperas.
Uskloj
Antaŭaj PIV-oj hezitis pri la uzo de minuskloj kaj majuskloj en iaj vortoj, precipe gentovortoj kaj landanovortoj. Ekz. la vorto usonano estas en PIV 2020 principe prezentita kun komenca majusklo, Usonano, kio tamen ne estas tute klare videbla, ĉar ĝi aperas kiel ~ano en la artikolo Usono. La tildo reprezentas la radikon de la vorto Uson‧o, kaj do retenas ties usklecon. Se PIV volus indiki ŝanĝon al minusklo, ĝi devus skribi (u)~ano. En la enkondukaj klarigaj paĝoj oni skribis, ke oni tion ne komprenu kiel definitivan indikon pri la uskleco. Kvankam iom nebule, antaŭaj PIV-oj do allasis kaj la majusklan kaj la minusklan skribon de vortoj kiel usonano.
Ni decidis fiksi definitivajn principojn pri tiaj okazoj, kaj indikas tute klare la skribon usonano. Niaj principoj pri uskleco en diversaj specoj de vortoj estas tamen nur reguloj por PIV mem, por ke la vortaro estu kohera en si mem. Ni ne intencas prezenti tiujn principojn kaj skribmanierojn kiel la solajn ĝustajn, sed ili kongruas kun la plej ofta praktiko.
En realaj ekzemploj zamenhofaj kaj alifontaj, ni tamen ĉiam respektas la skribmanieron de la origina teksto. Ĉe usonano nun fakte aperas zamenhofa ekzemplo, en kiu la vorto estas majuskle skribita. Niaj principoj pri uskleco koncernas do nur kapvortojn, derivaĵojn, niajn proprajn difinotekstojn, kaj ekzemplojn elpensitajn.
Fontoj de ekzemploj
Ni trakontrolis ĉiujn ekzemplojn, ĉe kiuj estas indikita aŭtoro aŭ verko, korektante multajn ekzemplojn, kiuj aperis en antaŭaj eldonoj de PIV en ne tute fidela formo.
Novajn realajn ekzemplojn ni zorge kontrolis por ke la formo estu fidela.
Kiom eble ni donas ligilon al la origina teksto, precipe se ĝi estas trovebla en la Tekstaro de Esperanto.
Por iuj ekzemploj, kies origina teksto ne estas en la Interreto (en fideble stabila loko), ni donos ligilon al precizaj bibliografiaĵoj, se eble kun la paĝonumero en la origina papera teksto.
Ni nun indikas multe pli da diversaj aŭtoroj kaj fontoj de ekzemploj. La mallonga listo de 53 aŭtoraj mallongigoj en PIV 2020 fariĝis listo kun pli ol 600 diversaj aŭtoroj kaj publikigaĵoj.
Malpli da enciklopediaj informoj
PIV havis de la komenco ambicion esti ne nur vortaro, sed ankaŭ enciklopedio — iagrade. La origina ideo estis, ke PIV povu servi (almenaŭ iom) kiel enciklopedio por tiuj popoloj, kiuj mem ne havas enciklopediojn en sia lingvo. Tiu ambicio estis tamen nur tre nekohere kaj nekomplete realigita. En iaj fakoj enciklopediecaj informoj abundas (sed estas tamen tute ne konsekvence provizitaj). En aliaj fakoj estas nenia spuro de tiaj informoj. La taskon esti iaspeca enciklopedio PIV neniam sukcesis plenumi, kaj la rezulto estis nur ke PIV estis iom nekutima vortaro, kiu enhavis ialoke informojn, kiuj tute ne aperas en kompareblaj nacilingvaj vortaroj. Precipe enciklopediecaj estis en PIV 2020 la fakoj botaniko kaj zoologio, kies artikoloj iafoje pli similis al popularsciencaj eseoj ol al vortaraj artikoloj. Ankaŭ la artikoloj de la fako ĥemio enhavis multe da informoj, kiujn oni ne atendas trovi en komunlingva vortaro, sed nur en faka vortaro aŭ en enciklopedio.
Pro tio, ke nuntempe la taskon esti Esperanta enciklopedio jam plenumas multe pli bone la Esperanta Vikipedio, ni decidis forlasi la enciklopediajn ambiciojn de PIV. Plia kialo estas, ke la troaj informoj ne malofte estis neĝisdataj aŭ eĉ rekte eraraj. Tial iom post iom ni forigas tiajn informojn, kiuj ne estu en vortaro. Estas klare, ke la Esperanta Vikipedio havas multajn mankojn, precipe en la lingva kvalito, sed eĉ kun ĉiuj tiuj mankoj, ĝi jam estas multe pli taŭga kiel enciklopedio ol PIV iam estis.
PIV estu vortaro, instruante kaj klarigante la lingvon Esperanto kaj ties vortojn. Ĝi ne instruu faktojn pri la mondo.
Landnomoj
Pri landnomoj ni sekvas la rekomendojn kaj decidojn de la Akademio de Esperanto. Vidu precipe la jenajn dokumentojn:
- Deka Oficiala Aldono al la Universala Vortaro (2023)
- Listo de Rekomendataj Landnomoj (2009)
- Oka Oficiala Aldono al la Universala Vortaro (1974)
Por gentobazaj landnomoj (nomoj, kiuj estas bazitaj sur popolvorto) estas ankoraŭ oficialaj nur la sufikso ‑uj- kaj la sufikse uzebla radiko ‑land-, en nomoj kiel Francujo kaj Pollando. La Akademio tamen permesas uzi ankaŭ la neoficialan sufikson ‑i- en tiaj nomoj, ekz. Francio kaj Polio. Ni sekve prezentas en la vortaro kaj uj-formojn, kaj land-formojn, kaj i-formojn de tiaj landnomoj. En difinotekstoj de aliaj vortoj ni tamen uzas por klareco la oficialajn uj-formojn, kiuj klare montras, ke la nomo estas bazita sur popolvorto, aŭ la land-formojn, kiam la Akademio rekomendas tian formon. En aŭtentikaj ekzemploj ni kompreneble uzas ĝuste tiujn formojn, kiuj aperis en la origina teksto, do ankaŭ i-formojn de tiaj landnomoj, se la aŭtoro uzis tiajn nomojn.
Ĥ-vortoj kaj sen-Ĥ-aj vortoj
Ĉe vortoj, kiuj enhavas la literon Ĥ, kaj por kiuj ekzistas ankaŭ sinonimo sen Ĥ, ni ĝenerale donas preferon al la Ĥ-varianto, precipe se la Ĥ-formo aperis pli frue en la lingvo. Tial ekz. oni trovas ĉe la vorto arĥeologio efektivan difinon, dum ĉe la sinonimo arkeologio ne estas difino, sed nura sendo al arĥeologio. Ordinare la preferindiko estas esprimata en la plej milda maniero, per la loko de la difino, kio signifas, ke la du vortoj principe estas egale bonaj. Pri diversaj gradoj de tiaj esprimoj de prefero vidu ĉi-antaŭe ĉe Evitinde kaj prefere.
Malpli da mallongigoj
Ni draste reduktis la uzon de mallongigoj en la difinoj. Tial multaj esprimoj, kiuj antaŭe estis mallongigitaj, nun aperas plenvorte, ekzemple «kaj» (antaŭe «k»). En realaj ekzemploj ni tamen retenas ĉiajn mallongigojn de la origina teksto.
La subtilan distingon inter la du simboloj ➞ kaj ☞ ni forigis, ĉar ni opinias, ke nur malmultaj legantoj komprenas la diferencon. Ni nun uzas nur la sago-simbolon donante al ĝi la kombinitan difinon «referencas al esprimo, ligita kun la koncerna vorto, aŭ al vorto, elvokanta najbaran nocion aŭ apartenanta al la sama semantika kampo».